--- title: Anavarza Örenyeri slug: anavarza-orenyeri-f47f6 url: /detay/anavarza-orenyeri-f47f6 type: article language: Türkçe entity: primary: Anavarza Örenyeri type: article disambiguation: Anavarza Örenyeri: Adana'da UNESCO geçici listesindeki antik kent. Roma, Bizans ve daha birçok döneme ait kalıntıları keşfedin! categories: - name: Mimari slug: mimari url: /kategori/mimari - name: Arkeoloji slug: arkeoloji url: /kategori/arkeoloji - name: Tarih slug: tarih url: /kategori/tarih tags: - romaimparatorluğu - UNESCOgeçicimirası - anavarzaantikkenti - anavarzaörenyeri - anavarza - türkiyeninantikkentleri - antikkent - Adana - Kozan - UNESCO author: Nazlı Kemerkaya created_at: 2025-04-17T00:10:59.578594+03:00 updated_at: 2025-04-17T09:34:26.211057+03:00 image: https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/04/16/d1PmMcLoRM6cyvqqeoTUYa1sEqGDHiya.jpeg --- # Anavarza Örenyeri ## KURE Information Cards ### KURE Information Card: Anavarza Örenyeri (Turkish Museums) ![2148f411-58de-4d10-9093-91f0d704dbfd.jpeg](https://cdn.t3pedia.org/media/uploads/2025/04/16/cWCoZnPimXdxS5N85kzeDIttvKddONwD.jpeg) | Field | Value | |-------|-------| | Yüz Ölçümü(Metin) | Yaklaşık 4.000 dekar | | Koruma Statüsü(leri) | Tescilli kültürel miras alanı | | Unvan(lar) | Kilikya Secunda Eyaleti’nin Başkenti,Metropolis - M.S 204,Neokoros (İmparator kült merkezi) | | Öne Çıkan Yapılar | Anavarza Kalesi ve surları,Kaya Kilisesi,Ermeni Kralları Kilisesi,Havariler Kilisesi,Su kemerleri,Stadyum (Circus Maximus),Amfitiyatro,Tiyatro,Sütunlu cadde,3 kemerli Zafer Takı (Alakapı) | | Kriterler | (iii)-(iv)-(vi) | | UNESCO Durumu | 2014 yılında geçici listeye alındı | | Konum | Kozan - Adana / Türkiye | | Tür(ler) | Yerleşim Yeri | | Kuruluş Dönemi | M.Ö 1. yüzyıl | ## Article Content [Adana](/tr/detay/adana-il-3/llms.txt) ili Kozan ilçesine bağlı Dilekkaya Mahallesi sınırlarında [yer](/tr/detay/yer-2/llms.txt) alan Anavarza Örenyeri, Kilikya Ovası'nın kuzeydoğusunda konumlanmıştır. M.Ö 1. yüzyılda Roma İmparatorluğu'nun bölgeyi kontrol altına almasıyla vassal [kral](/tr/detay/kral-751332/llms.txt) olarak atanan Tarkondimotos’un yönetimi altında gelişmeye başlayan [kent](/tr/detay/kent/llms.txt), M.S 1. yüzyıldan itibaren hızla büyüyerek Kilikya'nın en [önemli](/tr/detay/onemli-0325c/llms.txt) siyasi ve ekonomik merkezlerinden biri haline gelmiştir. Roma İmparatoru Augustus’un ziyareti sonrası “Caesarea” adını alan kent, MS 204 yılında “Metropolis” ve üç kez “Neokoros” unvanlarına layık görülmüştür. Anavarza, Roma, Bizans, [Arap](/tr/detay/arap/llms.txt), Ermeni ve Memluk dönemlerinde kesintisiz yerleşim görmüş çok katmanlı bir kent kimliği taşır. Antik dünyanın [ünlü](/tr/detay/unlu-749478/llms.txt) hekimi Dioskurides’in de doğum yeri olan Anavarza, sahip olduğu kültürel zenginlik nedeniyle 2014 yılında UNESCO [Dünya](/tr/detay/dunya-2/llms.txt) Miras Geçici Listesi’ne dâhil edilmiştir. [YouTube Video](https://www.youtube.com/watch?v=bw7bLrwYZgQ) *Anavarza (Turkish Museums)* ### **Tarihçe** Anavarza Örenyeri, tarih sahnesine ilk kez M.Ö 1. yüzyılda Roma İmparatorluğu’nun Kilikya bölgesindeki hâkimiyetini [tesis](/tr/detay/tesis-748455/llms.txt) etmesinin ardından çıkmıştır. Bu dönemde Roma generali Pompeius’un korsanlara karşı yürüttüğü [sefer](/tr/detay/sefer-2/llms.txt) sonrası Ceyhan Havzası'nın yönetimi, [korsan](/tr/detay/korsan/llms.txt) kökenli Tarkondimotos’a vassal kral statüsüyle verilmiştir. Başkent olarak önceleri Hierapolis-Kastabala seçilmişse de, Augustus’un [bölge](/tr/detay/bolge-2/llms.txt) ziyareti sırasında Tarkondimotos’a duyduğu [teveccüh](/tr/detay/teveccuh-3/llms.txt) ile Anavarza ön plana çıkarak “Caesarea” adını almıştır. M.S 2. yüzyıl sonlarında Roma iç savaşlarında Septimius Severus’u destekleyen kent, bu desteğinin karşılığında önce M.S 198-203 yılları arasında *neokoros* (imparatorluk kültüne [ev](/tr/detay/ev-2/llms.txt) sahipliği yapma hakkı) unvanına, ardından M.S 204 yılında “metropolis” unvanına layık görülmüştür. Aynı zamanda “Severeia Olympia Epineikia” ve “Severeia Philadelphia” adlarıyla imparatorluk adına düzenlenen yarışmalara ev sahipliği yapmaya başlamıştır. Bu dönemde inşa edilen anıtsal yapılar (örneğin sütunlu caddeler, zafer takı, [tiyatro](/tr/detay/tiyatro-2/llms.txt), amfitiyatro ve [stadyum](/tr/detay/stadyum-750015/llms.txt)) kentin mimari gelişimini göstermektedir. M.S 3. yüzyılda Sasanilerin bölgeye düzenlediği seferler sonucunda Anavarza yağmalanmışsa da, [şehir](/tr/detay/sehir-3/llms.txt) toparlanarak [Doğu](/tr/detay/dogu-751789/llms.txt) Akdeniz’in önemli idari merkezlerinden biri olarak varlığını sürdürmüştür. II. Theodosius döneminde Kilikya bölgesi ikiye ayrılmış, Anavarza yeni oluşturulan Kilikya Secunda eyaletinin başkenti ilan edilmiştir. M.S 525 ve 561 yıllarında yaşanan büyük depremler sonrasında kent, Bizans İmparatorları I. Justinus ve I. Justinianus dönemlerinde yeniden inşa edilmiştir. 7. ve 8. yüzyıllarda Arap-Bizans mücadelelerine [sahne](/tr/detay/sahne-3/llms.txt) olan Anavarza, bu süreçte defalarca el değiştirmiştir. 11. yüzyıl sonlarında Büyük Selçuklu akınlarından kaçan Ermeni prensleri tarafından ele geçirilen kent, Toros I döneminde Kilikya Ermeni Krallığı’nın başkenti olmuştur. 1375 yılında Memluk ordularının bölgeyi istilası ile kent yıkıma uğramış ve stratejik önemini yitirerek terk edilmiştir. Anavarza, yalnızca idari bir [merkez](/tr/detay/merkez/llms.txt) değil, aynı zamanda [bilim](/tr/detay/bilim-2/llms.txt) tarihine katkı sağlayan bir yerleşimdir. M.S 1. yüzyılda yaşamış olan ve beş ciltlik *De Materia Medica* adlı eseriyle [modern](/tr/detay/modern-2/llms.txt) eczacılığın kurucularından sayılan Dioskurides’in burada doğduğu bilinmektedir. Kent aynı zamanda şair Oppian’ın da memleketidir. ### **Kazı Çalışmaları** Anavarza Örenyeri’nde bilimsel kazı ve restorasyon çalışmaları, 1 [Temmuz](/tr/detay/temmuz-748429/llms.txt) 2013 tarihinde T.C. [Kültür](/tr/detay/kultur-2/llms.txt) ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün izniyle başlamıştır. İlk etapta, kentin güneyinde yer alan üç kemerli zafer takı “Alakapı” üzerinde temizlik ve restitüsyon faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. 2015 yılı itibarıyla kazılar, Çukurova Üniversitesi Arkeoloji Bölümü öğretim üyesi Yrd. Doç. Dr. Fatih Gülşen’in bilimsel danışmanlığında, [Adana](/tr/detay/adana-2/llms.txt) İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü başkanlığında yürütülmüştür. Zafer takında gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında, yapıdan depremler nedeniyle koparak düşen yaklaşık 500 adet işlemeli [taş](/tr/detay/tas/llms.txt) blokun belgeleme, taş planı çizimi ve numaralandırılması işlemleri tamamlanmıştır. Bu bloklar taş parkına taşınarak her biri ayrıntılı biçimde belgelenmiş, rekonstrüksiyon (yeniden yer belirleme) çalışmalarına temel oluşturmuştur. Ayrıca, yapının zemin etüdü amacıyla 22.5 metre derinliğe ulaşan sondajlar yapılmış ve alınan örnekler yapının statik durumu açısından analiz edilmiştir. Kazıların eş zamanlı olarak yürütülen restorasyon faaliyetleri ile desteklenmesi, Anavarza’nın bir kültürel miras alanı olarak korunmasına yönelik önemli bir [adım](/tr/detay/adim-2/llms.txt) oluşturmuştur. Özellikle Alakapı restorasyonu kapsamında geliştirilen [nokta](/tr/detay/nokta-31630/llms.txt) bulutu animasyonları ve 3D modelleme çalışmaları, yapının gelecekteki sergilenmesine ve yeniden inşasına ilişkin verileri sağlamaktadır. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/16/s6PS4v5WlEnYeq4ON06kqcKqbLk1zQcM.jpeg) *Anavarza Örenyeri (Kaynak: Turkish Museums)* ### **Mimari Yapı** Anavarza Örenyeri, yaklaşık 4.000 dekarlık bir alan [üzerine](/tr/detay/uzerine/llms.txt) kurulu olup Roma dönemi şehircilik ilkeleri doğrultusunda düzenlenmiş anıtsal bir kent planına sahiptir. Kenti kuzey-güney doğrultusunda kat eden ve Doğu Akdeniz’in en geniş antik caddesi kabul edilen [ana](/tr/detay/ana-751169/llms.txt) [arter](/tr/detay/arter-2/llms.txt), 34 metre genişliği ve yaklaşık 2.7 kilometrelik uzunluğuyla dikkat çeker. Bu cadde, “Decumanus Maximus” olarak bilinir ve üç kemerli anıtsal bir zafer takı olan Alakapı’ya (Triumphal Arch) açılır. Alakapı, M.S 3. yüzyılda Roma’nın Persler karşısındaki zaferini simgelemek amacıyla inşa edilmiş, 22.5 metre uzunluğunda ve 10.5 metre yüksekliğindedir. Siyah granitten yapılmış altı Korint başlıklı sütunu, zengin kabartmalar ve alınlık süslemeleri ile dikkate [değer](/tr/detay/deger-2/llms.txt) bir mimari örnektir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/16/SxIteGMVwB8SZ5Hz8LMR6MEUPY2rDcZ7.png) *Anavarza Örenyeri (Kaynak: Adana İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü)* Kentin mimari dokusunda yer alan başlıca yapılar arasında tiyatro, amfitiyatro, [hamam](/tr/detay/hamam-2/llms.txt), [su](/tr/detay/su-4/llms.txt) kemerleri, stadyum ve tapınaklar bulunmaktadır. Anavarza, aynı zamanda [Anadolu](/tr/detay/anadolu-4/llms.txt)'da üç amfitiyatroya sahip olduğu bilinen az sayıdaki kentten biridir; bu amfitiyatrolardan biri günümüzde en iyi korunmuş örnekler arasında yer alır. Domitianus dönemine (M.S 92) tarihlenen 25 kilometrelik su kemeri sistemi, mühendislik açısından antik dünyanın en gelişmiş su iletim hatlarından biri olarak kabul edilmektedir. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/16/fIQmilhb0ctLGg1JKMwBhkyoaoj4Z5OU.png) *Taban Mozaiği (Kaynak: Adana İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü)* Kentte dört adet [kilise](/tr/detay/kilise-4/llms.txt) yapısı tespit edilmiştir. Bunlardan en önemlisi, kent merkezinde yer alan **Havariler Kilisesi**’dir. Yaklaşık 56 x 28 metre boyutlarındaki [yapı](/tr/detay/yapi-2/llms.txt), devşirme malzeme kullanımı, süslemeli [apsis](/tr/detay/apsis-ebb00/llms.txt) ve sütunları ile tipik geç antik [dönem](/tr/detay/donem-3/llms.txt) kilise mimarisini yansıtır. Ayrıca, güneybatı kilisesi [haç](/tr/detay/hac-3/llms.txt) planlı yapısı ve on bir adet kapısı ile oldukça anıtsaldır; kaya kilise ise doğrudan [kalker](/tr/detay/kalker/llms.txt) kayalıklara oyulmuş ve [nekropol](/tr/detay/nekropol/llms.txt) alanında yer almaktadır. Yukarı şehirde bulunan ve Ermeni Kralları Kilisesi olarak bilinen yapı ise, üç nefli bazilikal planı, doğudaki dar pencereleri ve günümüze ulaşan Ermenice kitabesiyle dikkat çeker. Kentin kuzeybatısında yükselen Anavarza Kalesi, hem askeri hem de dinsel işlevler üstlenmiş bir yapılar topluluğudur. Çukurova’nın en büyük kalesi olarak bilinen bu yapı kompleksi, Bizans, Arap ve Ermeni dönemlerine ait pek çok onarım izini, şapel, [burç](/tr/detay/burc/llms.txt), sarnıç ve sunakla [birlikte](/tr/detay/birlikte/llms.txt) bünyesinde barındırır. Kaleyi çevreleyen yaklaşık 1500 metre uzunluğundaki surlar, her 70 metrede bir yerleştirilmiş 20 burçla güçlendirilmiştir. [Kale](/tr/detay/kale-4/llms.txt) ile aşağı şehir arasındaki ilişki, hem savunma hem de idari yapının bütünlüğünü yansıtan bir plan anlayışına işaret eder. ![Image](https://cdn.kureansiklopedi.com/media/uploads/2025/04/16/yh3alKNGvRk6EWfIcvatPq1YdR7zUxPu.jpg) *Anavarza Kalesi (Kaynak: Çukurova Kalkınma Ajansı)* ### **UNESCO Koruma Durumu** Anavarza Antik Kenti, sahip olduğu çok katmanlı kültürel dokusu, anıtsal mimarisi ve [tarihsel](/tr/detay/tarihsel-2/llms.txt) sürekliliği sayesinde 2014 yılında Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne aday gösterilmiş ve aynı yıl listeye dâhil edilmiştir. Kent, başta Roma, Bizans, Arap ve Ermeni olmak üzere pek çok uygarlığın izlerini bünyesinde barındırması ve yaklaşık iki bin yıl boyunca kesintisiz iskan görmüş olması nedeniyle *Üstün Evrensel Değer* kriterlerini karşılayan nadir antik yerleşimlerden biridir.  UNESCO tarafından belirlenen kültürel miras değerlendirme ölçütlerinden özellikle (iii) ve (iv) numaralı kriterlerle ön plana çıkmaktadır. (iii) numaralı kriter uyarınca Anavarza, Anadolu'da tarihsel süreçte [hüküm](/tr/detay/hukum-2/llms.txt) süren çeşitli uygarlıkların kültürel etkileşimini yansıtan eşsiz bir [sentez](/tr/detay/sentez/llms.txt) alanı olarak değerlendirilmiştir. (iv) numaralı kriter bağlamında ise, kentte yer alan zafer takı (Alakapı), 34 metre genişliğindeki sütunlu ana cadde, amfitiyatro, Circus Maximus (stadyum) ve yaklaşık 25 kilometrelik su kemerleri [gibi](/tr/detay/gibi-749510/llms.txt) yapıların Roma dönemi mimarlık ve mühendislik anlayışının dikkate değer örnekleri arasında yer alması vurgulanmıştır. Koruma sürecine ilişkin olarak Anavarza’nın sahip olduğu yönetim planı, alanın özgünlüğü, bütünlüğü ve sürdürülebilirliğini temin edecek yönde geliştirilmiş; kentin doğal ve kültürel varlıklarının korunmasına yönelik çeşitli kamu-[üniversite](/tr/detay/universite-4/llms.txt) işbirlikleri kurulmuştur. UNESCO Geçici Listesi’nde yer alması sayesinde ulusal ve uluslararası kamuoyunda görünürlüğü artan Anavarza, özellikle kültür turizmi alanında bölgesel kalkınmaya katkı sunacak bir potansiyel taşımaktadır. ## Academic Sources and References 1. Özbey, Veysel, ve Duygu Saban. “Unesco Dünya Miras Listesi’ne Doğru Anavarza Antik Kenti”. Art-Sanat, sy. 11 (Ocak 2019): 299-324. Erişim adresi.T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Anavarza Ören Yeri - Adana.” Türkiye Kültür Portalı. Son erişim: 16 Nisan 2025. https://kulturportali.gov.tr/turkiye/adana/gezilecekyer/anavarza-kalesi Müze. “ANAVARZA ARCHAEOLOGICAL SITE.” Muze.gov. Son erişim: 16 Nisan 2025. https://muze.gov.tr/muze-detay?SectionId=ADV01&DistId=MRK Turkish Museums.“Adana Anavarza Örenyeri.” Turkish Museums Web Sitesi. Son erişim: 16 Nisan 2025. https://www.turkishmuseums.com/museum/detail/1925-adana-anavarza-orenyeri/1925/1 T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Anavarza Ören Yeri/Ancient City of Anavarza.” Adana İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Web Sitesi. Son erişim: 16 Nisan 2025. https://adana.ktb.gov.tr/TR-228607/anavarza-oren-yeriancient-city-of-anavarza.html UNESCO. “Ancient City of Anazarbos.” UNESCO World Heritage Convention. Son erişim: 16 Nisan 2025. https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5910/ T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. Anavarza Kalesi JPG. Çukurova Kalkınma Ajansı. Son erişim: 16 Nisan 2025. https://kalkinmagalerisi.org.tr/gorsel/anavarza-kalesi-1973 ## Related Articles - [Kibyra Antik Kenti](//detay/kibyra-antik-kenti/llms.txt) - [Belkıs/Zeugma Antik Kenti](//detay/belkiszeugma-antik-kenti-83376/llms.txt) - [Syedra (Sedre) (Antik Kent)](//detay/syedra-sedre-antik-kent-08e88/llms.txt) - [Perinthos Antik Kenti](//detay/perinthos-antik-kenti-66816/llms.txt)